سالهاست که در هر موج افزایش قیمت خودرو، یک متهم همیشگی پای ثابت تحلیلهاست: دلال. در ذهن افکار عمومی، دلالها عامل اصلی بینظمی بازار، التهاب قیمتها و حتی کمبود خودرو معرفی میشوند. اما پرسش مهمتر این است که اگر دلالها بهطور کامل از بازار حذف شوند، آیا بازار خودرو به تعادل میرسد یا همچنان مسیر آشفته امروز را ادامه میدهد؟
نگاهی دقیقتر به رفتار بازار در ماههای اخیر نشان میدهد که پاسخ این سؤال چندان ساده نیست و شاید برخلاف تصور رایج، مشکل بازار خودرو ریشهایتر از حضور یا عدم حضور دلالها باشد.
دلال؛ معلول بازار است یا علت آن؟
در هر بازاری که قیمتگذاری دستوری، عرضه محدود و تقاضای فشرده وجود داشته باشد، واسطهگری بهصورت طبیعی شکل میگیرد. دلال در چنین فضایی نه خالق بحران، بلکه محصول آن است. وقتی فاصله میان قیمت کارخانه و بازار آزاد قابلتوجه میشود، انگیزه ورود واسطهها افزایش مییابد؛ حتی اگر عنوان «دلال» را از آنها بگیریم.
در واقع، نقش دلال در بسیاری از موارد تامین نقدشوندگی و تسهیل معامله است؛ نقشی که اگر سازوکار بازار شفاف و متعادل بود، یا اصلا شکل نمیگرفت یا بسیار کمرنگ میشد. بنابراین حذف دلال بدون اصلاح ساختار، بیشتر شبیه پاک کردن صورت مسئله است تا حل آن.
در ماههای اخیر، خودروسازان با اجرای طرحهای فروش اینترنتی و پیشفروش مستقیم، تلاش کردند واسطهها را از زنجیره خرید خودرو حذف کنند. اما نتیجه چه بود؟ سایتهایی که در چند ثانیه قفل شدند، ظرفیتهایی که بلافاصله تکمیل شد و بازاری که پس از آن دوباره وارد فاز انتظار و نوسان شد.
جالب اینجاست که حتی در نبود دلال سنتی، بازار حوالهها شکل گرفت و قیمت خودرو در بازار آزاد همچنان مسیر مستقل خود را رفت. این تجربه نشان داد که مشکل اصلی نه در «چه کسی میفروشد»، بلکه در «چگونه فروخته میشود» و «با چه قیمتی» نهفته است.
ریشه آشفتگی کجاست؟
بازار خودرو ایران بیش از آنکه قربانی دلالی باشد، اسیر نااطمینانی اقتصادی است. انتظارات تورمی، نوسانات نرخ ارز، سیاستهای متغیر و نبود چشمانداز روشن، رفتار خریداران را بهشدت هیجانی کرده است. در چنین فضایی، خرید خودرو دیگر یک تصمیم مصرفی صرف نیست، بلکه تلاشی برای حفظ ارزش پول تلقی میشود.
تا زمانی که قیمت خودرو با واقعیتهای اقتصادی همخوانی نداشته باشد و عرضه متناسب با تقاضا تنظیم نشود، حتی حذف کامل دلالها نیز نمیتواند آرامش پایدار به بازار بازگرداند. بازار بدون دلال هم میتواند آشفته باشد، اگر قواعد بازی همچنان ناپایدار باقی بمانند.
دلالها شاید چهره بیرونی بینظمی بازار باشند، اما عامل اصلی آن نیستند. آشفتگی بازار خودرو نتیجه مجموعهای از سیاستهای ناهماهنگ، اقتصاد بیثبات و انتظارات تورمی است. تا زمانی که این عوامل اصلاح نشوند، بازار حتی در غیاب واسطهها نیز مسیر پرنوسان خود را ادامه خواهد داد و قیمت خودرو همچنان تابعی از اخبار و انتظارات خواهد بود، نه منطق عرضه و تقاضا.
