انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی؛ ساده‌سازی یا پاک کردن صورت مسئله؟

با مصوب شدن طرح انتقال سهمیه بنزین از کارت سوخت به کارت‌های بانکی، بار دیگر یکی از حساس‌ترین موضوعات حوزه انرژی و حمل‌ونقل به صدر اخبار بازگشته است. ایده‌ای که در ظاهر با هدف ساده‌سازی فرآیند سوخت‌گیری و افزایش شفافیت مطرح می‌شود، اما در عمل پرسش‌های جدی درباره کارآمدی، زیرساخت‌ها و حتی فلسفه اجرای آن ایجاد کرده است.

بر اساس این طرح، رانندگان به‌جای استفاده از کارت سوخت، با کارت بانکی خود در جایگاه سوخت‌گیری می‌کنند؛ به این صورت که هم‌زمان با ورود بنزین به باک، هزینه آن مستقیماً از حساب بانکی کسر می‌شود. مسئولان، اصلاح شیوه عرضه بنزین یارانه‌ای، شفاف‌سازی مصرف و حذف تعدد کارت‌ها را از اهداف اصلی این تصمیم عنوان می‌کنند. اما آیا حذف فیزیکی کارت سوخت، به معنای حذف سامانه هوشمند سوخت‌رسانی است؟ پاسخ منفی است.

کارت سوخت می‌رود، سامانه می‌ماند

سید بهاءالدین حسینی‌هاشمی، کارشناس حوزه بانکداری، معتقد است آنچه در این طرح تغییر می‌کند، صرفا «ابزار» است نه «ساختار». به گفته او، مغز متفکر سیستم سوخت کشور همچنان همان دیتاسنتر و سامانه هوشمندی است که سهمیه هر خودرو، نرخ سهمیه‌ای و آزاد و سایر جزئیات را محاسبه می‌کند.

نکته مهم اینجاست که چنین محاسباتی اساسا در سیستم‌های بانکی وجود ندارد. بنابراین برای اجرای این طرح، باید ارتباطی دائمی و بدون خطا میان شبکه بانکی و سامانه هوشمند سوخت برقرار شود؛ ارتباطی که اگر به‌درستی طراحی نشود، می‌تواند به منبعی تازه برای اختلال و نارضایتی تبدیل گردد.

یکی از کلیدی‌ترین ادعاهای مطرح‌شده درباره این طرح، افزایش شفافیت در مصرف و توزیع یارانه سوخت است؛ ادعایی که از نگاه کارشناسان چندان قانع‌کننده نیست. در حال حاضر، میزان سوخت ورودی به جایگاه‌ها، مقدار فروش، مشخصات خودروها و حتی ارتباط آن‌ها با کد ملی مالکان کاملاً ثبت و قابل ردیابی است. به بیان ساده، سیستم فعلی دقیقا می‌داند چه خودرویی، چه مقدار و با چه نرخی سوخت‌گیری کرده است. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح می‌شود که انتقال سهمیه به کارت بانکی دقیقا چه داده جدیدی به این شفافیت اضافه می‌کند؟

چالش‌های مالکیت؛ وقتی راننده، مالک نیست

یکی از گره‌های اصلی این طرح، مسئله مالکیت خودرو است. خودروهای شرکتی، ناوگان حمل‌ونقل، کامیون‌هایی با چند مالک یا حتی خودروهایی که راننده آن‌ها مالک رسمی نیست، همگی پرسش‌های پیچیده‌ای ایجاد می‌کنند. از سوی دیگر در محیط خانواده این فرایند چگونه خواهد بود؟ آیا فرزند خانواده اگر قصد بنزین زدن به خودرو پدر با کارت بانکی خودش را داشته باشد، در این صورت باید با نرخ آزاد بنزین بزند؟

آیا باید کارت بانکی تمام مالکان به یک خودرو متصل شود؟ اگر کارت بانکی در دسترس نباشد یا کارت سوخت به هر دلیل صادر نشود، تکلیف سوخت‌گیری چیست؟ پاسخ به این سوالات نیازمند هماهنگی جدی میان بانک‌ها، وزارت اقتصاد، وزارت ارتباطات و متولیان سامانه سوخت است؛ هماهنگی‌ای که نبود آن می‌تواند طرح را از همان ابتدا با مشکل مواجه کند.

یارانه سوخت؛ مسئله‌ای بزرگ‌تر از کارت بانکی

بحث یارانه بنزین، فراتر از ابزار پرداخت است. در حال حاضر، افرادی که خودرو ندارند عملا سهمی از این یارانه نمی‌برند. سال‌ها پیش ایده تخصیص سهمیه سوخت به افراد (و نه خودروها) مطرح شد؛ مدلی که امکان استفاده یا حتی واگذاری سهمیه را فراهم می‌کرد.

اگر هدف سیاست‌گذار حرکت به چنین سمتی باشد، انتقال سهمیه به کارت بانکی می‌تواند بخشی از یک تغییر بزرگ‌تر تلقی شود. اما در وضعیت فعلی، این اقدام بیشتر شبیه جابه‌جایی شکل مسئله است تا حل ریشه‌ای آن.

در بسیاری از کشورها، پرداخت هزینه سوخت با کارت بانکی کاملا رایج است؛ اما تفاوت مهمی وجود دارد: آن کشورها سیستم سهمیه‌بندی و قیمت‌گذاری چندنرخی ندارند. وقتی بنزین یک قیمت دارد، نیازی به ارتباط با سامانه‌ای جداگانه برای تشخیص سهمیه و نرخ نیست. در ایران اما ماجرا متفاوت است؛ وجود نرخ سهمیه‌ای و آزاد، عملا این طرح را پیچیده‌تر از نمونه‌های خارجی می‌کند و مقایسه مستقیم را دشوار می‌سازد.

انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی، در بهترین حالت می‌تواند فرآیند سوخت‌گیری را از نظر ظاهری ساده‌تر کند. اما در لایه‌های زیرین، همچنان همان سامانه، همان چالش‌ها و همان پرسش‌های قدیمی پابرجاست. اگر قرار است تغییری اساسی در نظام توزیع و یارانه سوخت ایجاد شود، این تغییر نیازمند تصمیم‌های کلان‌تر، شفاف‌تر و مبتنی بر حل مسئله اصلی است؛ نه صرفا تعویض کارت در دست راننده. نظر شما در این خصوص چیست و آیا اجرای آن را یک مزیت می‌دانید یا باور دارید با مشکل جدیدی روبه‌رو خواهیم بود؟ با ما و کاربران چرخان از طریق بخش دیدگاه‌ها در ارتباط باشید.