چین برنامهای چهار سطحی برای کارخانههای هوشمند را پیادهسازی کرده و هماکنون حدود 43,000 واحد تولیدی هوشمند در سطوح مختلف عملیاتی شدهاند؛ از جمله 35,000 کارخانه در سطح پایه، بیش از 8,200 کارخانه در سطح پیشرفته، بیش از 500 کارخانه در سطح «Excellence» و 15 شرکت که به برنامه توانمندسازی کارخانههای هوشمندِ پیشرو راه یافتهاند.
ساختار چهار سطحی و مسیر ارتقاء کارخانهها
این چارچوب چهار مرحلهای برای کمک به صنایع طراحی شده تا از وضعیت دیجیتالی شدن و اتصال شبکهای به سطوح بالاتری از اتوماسیون و تولید هوشمند حرکت کنند. سطح پایه شامل واحدهایی است که امکانات پایهای دیجیتالسازی را پیادهسازی کردهاند و سطوح بعدی تعمیق اتصال، اتوماسیون و هوشمندسازی را نشان میدهند؛ در ردههای برتر یعنی «Excellence» و «Leading» شاخصهای توانمندی کاربرد هوش مصنوعی نیز به معیارهای ارزیابی افزوده شدهاند و در بازههای زمانی آتی این آستانهها تشدید خواهند شد.
وزارت صنعت و فناوری اطلاعات چین (MIIT) گزارش میدهد که کارخانههایی که در این برنامه مشارکت داشتهاند، میانگین نرخ نقص محصول را تا 47 درصد کاهش داده و دورههای توسعه محصول را بهطور متوسط 38 درصد کوتاهتر کردهاند؛ این ارقام بازتاب تأثیر مستقیم دیجیتالی شدن و اتوماسیون هوشمند بر بهرهوری و کیفیت تولید است.
نمونههای میدانی: تحول در تولید ترانسفورماتور و کشتیسازی
در سطح عملیاتی، کارخانهای از گروه TBEA Shenyang Transformer که در رده «Excellence» طبقهبندی شده است، یک پلتفرم دیجیتال یکپارچه پیاده کرده که شبیهسازی، زمانبندی تولید، اجرا و پایش را در هم پیوسته است. این واحد گزارش داده که دورههای توسعه محصول 21 درصد کوتاهتر شده و بهرهوری تولید تا 40 درصد افزایش یافته است.
علاوه بر این، این شرکت الگوریتمهایی توسعه داده که با تحلیل دادههای عملیاتی بهصورت لحظهای سلامت ترانسفورماتورها را ارزیابی میکنند؛ سیستم قادر است 8 تا 12 ساعت پیش از وقوع احتمالی خرابی، هشدار وضعیت صادر کند و بدین ترتیب تیمهای نگهداری فرصت کافی برای مداخله زودهنگام و جلوگیری از توقف تولید پیدا میکنند.
در عرصه کشتیسازی نیز، در شرکت Hengli Shipbuilding در دالیان سامانههای دیجیتال طراحی، برنامهریزی، تدارکات، زنجیره تأمین، تولید و امور مالی را به هم متصل کردهاند؛ کاری که پیشتر نیازمند دو برنامهریز و بیش از دو هفته کار انسانی بود، اکنون عمدتاً توسط نرمافزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در حدود 30 دقیقه انجام میشود و نیروی انسانی بیشتر بر صحتسنجی و تنظیمات نهایی متمرکز میشود.
تحول تجهیزات صنعتی به عاملهای هوشمند و نقش مدلهای پایه صنعتی
مقامات MIIT اعلام کردهاند که توسعه آینده بر روی مدلهای پایه صنعتی (industrial foundation models)، مدلهای هوش مصنوعی خاص هر بخش و مجموعهدادههای صنعتی با کیفیت بالا متمرکز خواهد بود. این رویکرد به معنای توسعه مدلهایی است که میتوانند از طریق یادگیری انتقالی و تخصصیسازی برای وظایف پیچیده صنعتی از جمله کنترل فرایند، پیشبینی خرابی و برنامهریزی تولید بهکار گرفته شوند.
همچنین وزارت قصد دارد تکامل رباتها، ماشینآلات ابزار و سامانههای کنترل صنعتی را بهسمت عملکردهای خودمختارتر به عنوان «عاملهای هوشمند» تسریع کند؛ منظور از این عاملها سامانههایی است که نه تنها عملیات از پیش تعریف شده را اجرا میکنند، بلکه میتوانند تحلیل وضعیت، تصمیمگیری کمّی و هماهنگی با دیگر اجزای سیستم را نیز بهصورت اتوماتیک انجام دهند. چنین انتقالی نیازمند مدلهای قابل اعتماد، مجموعهدادههای آموزشی غنی و سازوکارهای ایمنی و کنترل پاسخگو است.
خودروسازی و خودروهای نو انرژی؛ محور اولویتگذاری تحقیق و توسعه
صنعت خودروهای نو انرژی یکی از بخشهایی است که برای دستیابی به کارخانههای پیشرو و استقرار گسترده هوش صنعتی در اولویت قرار گرفته است. نمونههایی از اجرای پیشرفته در این حوزه قبلاً دیده شدهاند؛ در سال 2025 اعلام شد که کارخانهٔ مجهز به 5G و هوش مصنوعی شرکت Avatr قادر است با فرایندهای تولید بسیار خودکار، هر 60 ثانیه یک دستگاه خودرو تولید کند.
همچنین کارخانهٔ خودروهای برقی شیائومی به دلیل مقیاس بالای اتوماسیون توجه عمومی را جلب کرده و بازدید از خطوط تولید آن به تجربهای پرطرفدار برای علاقهمندان تبدیل شده است. این پروژهها نشان میدهد چگونه هوش مصنوعی، پلتفرمهای اینترنت صنعتی، دیجیتال توئینها و سامانههای تولید متصل بهطور فزایندهای در فرایند تولید خودرو یکپارچه میشوند.
برنامه راهبردی MIIT فراتر از خودروسازی گسترده شده و حوزههای دیگری مانند تجهیزات حمل و نقل ریلی، هوافضا، کشتیسازی پیشرفته، فولاد و صنایع پتروشیمی را نیز در بر میگیرد؛ هدف، کاربرد هوش صنعتی در زنجیرههای تولید با اهمیت استراتژیک است.
ابعاد اقتصادی بازار تجهیزات و خدمات هوشمندسازی
آمار رسمی نشان میدهد ارزش صنعت تجهیزات تولید هوشمند، نرمافزارهای صنعتی و راهکارهای سیستمی در چین از 4.5 تریلیون یوان فراتر رفته که معادل حدود 665 میلیارد دلار آمریکا است. بازار خدمات یکپارچهسازی سیستمها نیز بیش از 770 میلیارد یوان ارزشگذاری شده که نزدیک به 114 میلیارد دلار است؛ این ارقام هویدا میکنند که تولید هوشمند یکی از بزرگترین بخشهای فناوری صنعتی در اقتصاد چین شده است.
این حجم بازار فرصتهای گستردهای برای تأمینکنندگان تجهیزات، توسعهدهندگان نرمافزارهای خاص صنعتی، خدماتدهندگان یکپارچهسازی و شرکتهای دادهمحور فراهم میآورد؛ در عین حال نیازمند سرمایهگذاریهای قابل توجه در زیرساخت داده، استانداردسازی و نیروی انسانی آموزشدیده نیز هست تا زنجیره ارزش داخلی تقویت و صادرات فناوریهای بومی تسهیل شود.
چالشها، مخاطرات و نیاز به تنظیمگری
گرچه افزایش سریع کارخانههای هوشمند نتایج قابلملاحظهای در بهرهوری و کیفیت به همراه داشته، اما چالشهای مهمی نیز پدیدار میشوند: تضمین کیفیت مجموعهدادهها، امنیت سایبری زیرساختهای صنعتی، شفافیت و قابل تفسیر بودن مدلهای هوش مصنوعی، و آموزش مجدد نیروی کار برای نقشهای جدید فناورانه از جمله مسائلی است که باید به آنها پرداخته شود.
علاوه بر این، افزایش آستانههای ارزیابی برای سطوح Excellence و Leading مستلزم استانداردسازی مشخص، روشهای اندازهگیری عملکرد هوش مصنوعی و چارچوبهای انطباق است تا ارتقاء بهصورت قابل اعتماد و امن انجام گیرد.
پیامدهای راهبردی برای صنعت و آینده نزدیک
سیاستگذاری متمرکز و سرمایهگذاری دولتی-شرکتی در توسعه کارخانههای هوشمند میتواند مزیت رقابتی طولانیمدتی برای تولید چین رقم بزند؛ از جمله ظرفیت تولید انعطافپذیر، هزینههای پایینتر کیفیتی، و زمانهای عرضه محصول کوتاهتر. با این حال، رقابت جهانی در فناوریهای صنعتی و مدلهای هوش مصنوعی تخصصی نیز تشدید خواهد شد و چین در برابر نیاز به حفظ نوآوری، حفاظت از مالکیت فکری و تعامل با زنجیرههای تأمین جهانی قرار میگیرد.
وزارت صنعت و فناوری اطلاعات بر تسریع تکامل عاملهای هوشمند در رباتها، ماشینابزارها و سیستمهای کنترل صنعتی تأکید دارد و این برنامهها نشاندهنده جهشی بلندمدت در نحوه طراحی، مدیریت و بهرهبرداری از کارخانهها خواهد بود؛ جهشی که نه تنها خطوط تولید را متحول میکند، بلکه کل اکوسیستم صنعتی شامل نرمافزار، خدمات یکپارچهسازی، داده و نیروی انسانی را دگرگون خواهد ساخت.
با گسترش برنامه تا پوشش 35,000 کارخانهٔ سطح پایه و افزایش تعداد واحدهای پیشرفته، چین در حال ایجاد زیربنایی است که میتواند قابلیتهای تولیدی این کشور را با هوش مصنوعی و سیستمهای متصل به سطح تازهای از کارایی و انعطافپذیری برساند؛ روندی که جهانیان نیز از نزدیک دنبال خواهند کرد.
