بخشی از مشکلات فعلی گروه خودروسازی سایپا ریشه در تصمیمهای فروش و پیشفروش گذشته دارد؛ تعهداتی که بیش از ظرفیت تولید ایجاد شد و به دستبهدست شدن بدهیها و کاهش توان عملیاتی انجامید. این بار مالی و عملیاتی که در پایان سال 1402 و ابتدای آذر 1403 به تیم مدیریتی جدید منتقل شد، نشان میدهد مسائل فعلی صرفاً محصول دوره کنونی نیست.
اعداد شفاف، تصویر واقعی
آمارهای رسمی سایپا نشان میدهد در سال 1401 تولید خودروی شاهین حدود 34 هزار دستگاه بوده، اما فروشی بیش از 46 هزار دستگاه ثبت شده که تقریباً 12 هزار دستگاه مازاد بر تولید است. سال بعد هم وضع بهتر نشد؛ در 1402 تولید حدود 50 هزار دستگاه شاهین گزارش شده، در حالی که نزدیک به 72 هزار دستگاه از این مدل فروخته شده بود؛ یعنی حدود 22 هزار دستگاه بیش از ظرفیت تولید. مشابه همین وضعیت برای سایر محصولات مانند اطلس و سهند نیز رخ داده و در مجموع بیش از 120 هزار دستگاه تعهد مازاد بر توان تولیدی در پرونده سایپا باقی مانده است.
چرا پیشفروشهای گذشته مشکلساز شدند؟
پیشفروش و فروش گسترده در دورههای قبلی، تعهدات مالی و تحویل وسیعی ایجاد کرد؛ مشتریانی که پول پرداخت کرده و قرارداد دریافت کردهاند، انتظار تحویل دارند. این تعهدها برنامهریزی تولید را تحت فشار قرار داد و بخشی از ظرفیت تولید در سالهای بعد صرف ایفای این تعهدات شد؛ نه توسعه محصول یا پاسخگویی به تقاضای جدید بازار. همزمان منابع مالی دریافتی از پیشفروشها به پروژههایی اختصاص یافت که بهزعم برخی کارشناسان اولویتهای واقعی شرکت را در نظر نگرفتند؛ در نتیجه نقدینگی برای تأمین قطعات و ادامه تولید با مشکل مواجه شد.
پیامدها و عملکرد مدیریت فعلی
ایجاد تعهدات بیش از ظرفیت، هزینههای اضافی مانند جریمه تاخیر در تحویل، افت اعتماد مشتریان و ضعیف شدن برند را به همراه داشت و امکان راهاندازی پیشفروشهای جدید را نیز تضعیف کرد. با این حال، آمارها نشان میدهد مدیریت کنونی طی حدود یک سال توانسته تعهدات معوق را از حدود 91 هزار دستگاه به 57 هزار دستگاه کاهش دهد که گامی در جهت مدیریت بحران است.
هرچند هر مدیرعامل باید در قبال تصمیمات دوره خود پاسخگو باشد، انصاف ایجاب میکند هنگام داوری درباره عملکرد مدیریتی، تمام شاخصها و سوابق دیده شود و هزینه تصمیمات گذشته نیز بهطور شفاف محاسبه شود. پرسش اصلی این است که چگونه شرکت بتواند از مسیر کنترل تعهدات، شفافیت مالی و اولویتبندی پروژهها، دوباره توازن تولید و فروش را برقرار کند تا دیگر نسلهای مدیریتی ناچار به پرداخت بدهیهای گذشته نشوند.
