خرید خودرو در بازار ایران این روزها بیش از هر زمان دیگری به چالشی دشوار تبدیل شده است. قیمتهای پیوسته رو به افزایش، صفهای طولانی فروش، محدودیت عرضه و کاهش قدرت خرید، همگی بخشی از واقعیتی هستند که خریدار با آن روبهروست. با این حال، یک پرسش اساسی همچنان بیپاسخ مانده: خودرویی که با چنین هزینهای خریداری میشود، از چه سطحی از کیفیت برخوردار است؟
آخرین گزارش عمومی ارزیابی کیفی خودروهای داخلی به آذرماه ۱۴۰۰ بازمیگردد. از آن زمان تاکنون، هیچ اطلاعات منظم و قابل دسترسی از وضعیت کیفیت محصولات خودروسازان در اختیار خریداران قرار نگرفته است. این گزارشها که پیشتر بهصورت ماهانه از سوی شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران منتشر میشد، یکی از معدود ابزارهای مقایسه نسبی کیفیت خودروهای تولید داخل بود. خودروها از نظر عیوب ظاهری و عملکردی بررسی و در گروههای قیمتی مختلف، رتبهای بین یک تا پنج ستاره دریافت میکردند. گزارش آذر ۱۴۰۰ که ۳۴ محصول را پوشش میداد، آخرین سند عمومی در این زمینه محسوب میشود.

پس از توقف انتشار این گزارشها، وعدههایی مبنی بر طراحی مدل جدید و حرفهایتر ارزیابی مطرح شد. اما آنچه در عمل رخ داد، نه ارائه نظام شفافتر، بلکه حذف کامل اطلاعرسانی عمومی بود. امروز حتی همان اطلاعات محدود پیشین نیز در دسترس نیست. هرچند خودروسازان همچنان ملزم به رعایت استانداردهای اجباری هستند و نهادهای نظارتی وظایف خود را دارند، اما نبود انتشار منظم، قابل مقایسه و قابل فهم نتایج ارزیابیها، حق مصرفکننده برای آگاهی از محصولی که خریداری میکند را عملا نادیده گرفته است.
در سالهای اخیر، بحث قیمت خودرو بهطور مستمر در مرکز توجه قرار داشته و جزئیات هزینه تولید و صورتهای مالی شرکتها نیز گاه منتشر شده است. این در حالی است که اطلاعات مربوط به کیفیت همان محصولی که با قیمت بالا به دست خریدار میرسد، جایگاهی در اطلاعرسانی عمومی ندارد. گویی دانستن میزان هزینه تولید ضروری است، اما آگاهی از سطح کیفیت دریافتی در برابر آن هزینه، ضرورتی ندارد.
ساختار انحصاری بازار، محدودیت واردات و کمبود رقابت نیز بر این وضعیت دامن زده است. در بازاری که عرضه محدود است و خریدار گزینههای اندکی پیش رو دارد، کیفیت از عامل رقابتی به موضوعی فرعی تبدیل میشود. حتی اگر خریدار از کیفیت محصول ناراضی باشد، جایگزین مناسبی نمییابد. در چنین شرایطی، انتشار اطلاعات کیفی میتوانست دستکم بخشی از خلا رقابت را از طریق آگاهسازی جبران کند.

تجربه بازارهای جهانی نشان میدهد که اطلاعات کیفیت و ایمنی خودرو بخشی از حقوق مصرفکننده محسوب میشود. در اروپا، موسسه یورو انکپ (Euro NCAP) خودروها را از نظر حفاظت از سرنشینان، کاربران آسیبپذیر جاده و سامانههای پیشگیری از تصادف ارزیابی و با رتبهبندی ستارهای منتشر میکند. در آمریکا نیز اداره ملی ایمنی ترافیک بزرگراهها (NHTSA) نظام پنجستارهای مشابهی دارد و نتایج آن بههمراه اطلاعات فراخوانها در دسترس عموم است. در اتحادیه اروپا حتی مصرف سوخت و میزان آلایندگی نیز باید در محل فروش برچسبگذاری شود. این شفافیت، عدم تقارن اطلاعات میان تولیدکننده و خریدار را کاهش میدهد و خودروساز را در معرض قضاوت عمومی قرار میدهد.
در ایران اما چنین زنجیرهای از اطلاعرسانی شکل نگرفته است. توقف انتشار گزارشهای کیفی محدود پیشین، یکی از معدود ابزارهای نظارت عمومی بر عملکرد خودروسازان را از میان برداشته است. پرسش اساسی اینجاست که چرا در بازاری که قیمت خودرو بهطور مداوم افزایش مییابد و خریدار بخش قابلتوجهی از منابع مالی خود را صرف آن میکند، اطلاعات کیفیت محصول همچنان عمومی نیست؟ چه نهادی مسئول بازگرداندن حق دسترسی مصرفکننده به این اطلاعات است؟





