اظهارات اخیر مسعود پزشکیان درباره بی‌نیاز شدن کشور از واردات بنزین، دوباره موضوع ناترازی سوخت را به یکی از محورهای اصلی بحث‌های اقتصادی و رسانه‌ای تبدیل کرد. این در حالی است که بر اساس آمار رسمی، مصرف روزانه بنزین در شهریورماه به حدود ۱۴۸.۱ میلیون لیتر رسیده بود و کشور با کسری نزدیک به ۱۰ میلیون لیتر در روز روبه‌رو بود؛ کسری‌ای که در صورت تداوم، می‌توانست دولت را همچنان به واردات وابسته نگه دارد. با این حال، دولت می‌گوید این شکاف اکنون تا حد زیادی مدیریت شده است.
بی‌نیازی از واردات بنزین؛ نتیجه یک سیاست واحد نیست
خودکفایی در بنزین، برخلاف تصور عمومی، حاصل یک تصمیم مقطعی یا صرفا افزایش تولید نیست. آنچه در ماه‌های اخیر رخ داده، مجموعه‌ای از سیاست‌هاست که هم‌زمان بر سمت تقاضا و عرضه اثر گذاشته‌اند. از یک‌سو، دولت با اصلاح تدریجی نرخ سوم بنزین و اعمال محدودیت‌های بیشتر بر مصرف غیرضروری، توانسته بخشی از تقاضا را مهار کند و از سوی دیگر، توسعه ظرفیت‌های پالایشی و افزایش سهم سوخت‌های جایگزین نیز به کاهش فشار بر بازار بنزین کمک کرده است.
بر پایه آمارهای منتشرشده، در پنج‌ماه نخست سال، میانگین مصرف روزانه بنزین حدود ۱۳۲ میلیون لیتر و تولید پالایشگاهی حدود ۱۲۲ میلیون لیتر بوده است. همین اختلاف ۱۰ میلیون لیتری باعث می‌شد واردات به‌عنوان راه‌حل جبرانی در دستور کار قرار بگیرد؛ وارداتی که به گفته مسئولان، سالانه حدود ۱۲ میلیارد دلار هزینه در پی داشت.
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر روند، کاهش مصرف بنزین در هفته‌ها و ماه‌های اخیر است. طبق داده‌های رسمی، مصرف بنزین از ۱۷ شهریور تا ۱۵ مهر امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۷ درصد کاهش یافته است. این افت، در شرایطی ثبت شده که در سال‌های گذشته معمولا مصرف بنزین رشد سالانه ۵ تا ۶ درصدی را تجربه می‌کرد.
در همین بازه، مصرف سی‌ان‌جی نیز افزایش محسوسی داشته است. به گفته مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، مصرف روزانه سی‌ان‌جی کشور از حدود ۱۴.۷ میلیون مترمکعب در مردادماه به ۱۶.۷ میلیون مترمکعب در مهرماه رسیده؛ افزایشی که معادل جایگزینی روزانه حدود ۲ میلیون لیتر سوخت پاک به‌جای بنزین است. همین تغییر، فشار بر شبکه توزیع بنزین را کاهش داده و بخشی از ناترازی را جبران کرده است.
چرا خودکفایی پایدار به افزایش تولید هم نیاز دارد؟
با وجود اهمیت مدیریت مصرف، کارشناسان تاکید می‌کنند که توقف واردات به‌تنهایی به معنای خودکفایی پایدار نیست. اگرچه کاهش مصرف توانسته در کوتاه‌مدت وضعیت را آرام کند، اما ماندگاری این دستاورد بدون افزایش تولید پالایشگاهی ممکن نخواهد بود.
در این زمینه، معاون وزیر نفت، پیش‌تر از افزایش روزانه ۱۲ میلیون لیتری ظرفیت تولید با بهره‌برداری از دو پالایشگاه جدید تا پایان سال خبر داده بود. این افزایش عرضه، در صورت تحقق کامل، می‌تواند بخش مهمی از ناترازی موجود را پوشش دهد. از سوی دیگر، برخی نمایندگان مجلس نیز راه‌اندازی پالایشگاه «مهر خلیج فارس» را یکی از پروژه‌های اثرگذار در مسیر تامین پایدار بنزین می‌دانند و معتقدند با ورود این مجموعه به مدار تولید، وابستگی کشور به واردات به شکل جدی کاهش خواهد یافت.
نقش خودروهای دوگانه‌سوز و برقی در کاهش مصرف بنزین
بخش دیگری از راه‌حل، به نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و تنوع‌بخشی به سبد سوخت کشور مربوط می‌شود. کارشناسان انرژی می‌گویند اگر خودروهای دوگانه‌سوز و برقی با موانع اداری و گمرکی کمتری وارد کشور شوند، می‌توانند در کاهش تقاضای بنزین نقش مهمی داشته باشند. به باور آنان، هر اندازه سهم این خودروها در جاده‌ها و شهرها بیشتر شود، فشار بر مصرف بنزین نیز کمتر خواهد شد.
حسن مرادی، کارشناس انرژی، نیز در همین زمینه تاکید کرده است که افزایش استفاده از سی‌ان‌جی، اصلاح تدریجی قیمت‌ها و ورود خودروهای کم‌مصرف می‌تواند مسیر کاهش وابستگی به بنزین را هموار کند. او معتقد است این روند در ماه‌های سرد سال، به‌ویژه با کاهش سفرهای جاده‌ای، می‌تواند اثر بیشتری بر صرفه‌جویی سوخت داشته باشد.
در مجموع، بی‌نیاز شدن ایران از واردات بنزین را باید نتیجه هم‌زمان چند سیاست دانست: کنترل مصرف، افزایش سهم سی‌ان‌جی، اصلاح تدریجی سازوکار قیمت‌گذاری و تقویت ظرفیت پالایشگاهی. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که حفظ این وضعیت نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، پرهیز از تصمیم‌های شوک‌آور و حرکت به‌سوی ناوگان کم‌مصرف و پاک‌تر است. اگر این مسیر ادامه پیدا کند، خودکفایی بنزین می‌تواند از یک موفقیت مقطعی به یک دستاورد پایدار تبدیل شود.
